Historia Flotylli Rzecznej Marynarki Wojennej, znanej w okresie międzywojennym jako Flotylla Pińska, należy do najbardziej niezwykłych kart dziejów Wojska Polskiego. Była to formacja unikatowa w skali Europy, przeznaczona do działań na rozległych, podmokłych terenach Polesia – obszarze określanym mianem „morza pińskiego”, obejmującym dorzecze Prypeci, Piny i Kanału Królewskiego. Działania Flotylli szczegółowo opisane zostały w artykule https://kresy1939.pl/blog/2026/02/12/wielkie-dni-bardzo-malej-floty/
Strzelanie z działa na monitorze rzecznym
Początki flotylli sięgają 19 kwietnia 1919 roku, gdy w Pińsku sformowano patrol rozpoznawczy z trzech motorówek. Już w lipcu tego samego roku marynarze wsławili się śmiałym rajdem na Horodyszcze, który umożliwił opanowanie ważnego węzła kolejowego w Łunińcu. Sukces ten stał się symbolem narodzin flotylli, a dzień 3 lipca ustanowiono jej świętem. W czasie wojny polsko-bolszewickiej jednostki flotylli brały udział w ofensywie kijowskiej, docierając aż na Dniepr. Sowiecka kontrofensywa oraz niski stan wód zmusiły jednak załogi do dramatycznej decyzji o samozatopieniu okrętów w 1920 roku.
Po traktacie ryskim flotylla została odbudowana, a od 1922 roku jej główną bazą stał się Pińsk. Port Wojenny rozrósł się w potężny kompleks z warsztatami, koszarami i zapleczem technicznym. W latach 1928–1937 flotylla dysponowała także własnym lotnictwem – Rzeczną Eskadrą Lotniczą wyposażoną w łodzie latające typu Schreck FBA-17HMT2, a potem także w samoloty Lublin R.XIII bis i PWS-5t2, wykorzystywane głównie do rozpoznania.
Łódź latająca typu Schreck
Kluczową rolę w modernizacji formacji odegrał komandor Witold Zajączkowski, który od 1927 roku konsekwentnie podnosił wartość bojową jednostek. Trzon sił stanowiły monitory rzeczne, OORP „Kraków”, „Pińsk” oraz „Toruń”, oraz różniące się od nich wyglądem OORP „Wilno”, „Warszawa” i „Horodyszcze” (uzbrojone w 3 haubicę 100 mm i karabiny maszynowe), systematycznie przezbrajane i wzmacniane.
Monitory „Pińsk” i „Horodyszcze”
Najnowszymi jednostkami były kanonierki „Zuchwała”, „Zaradna” i „Zawzięta”, posiadające 1 haubicę 100 mm, 1 działo 37 mm oraz 1 km. Oprócz nich we flotylli znalazły się nieopancerzone statki uzbrojone (zazwyczaj wyposażone w działa 75 mm i kmy), a także kutry uzbrojone (posiadające działka i kmy) i trałowce.
Kutry uzbrojone na Pinie
Istotnym, a często pomijanym elementem działalności Flotylli Pińskiej była jej codzienna służba pokojowa, obejmująca nie tylko szkolenie bojowe, lecz także zadania hydrograficzne i policyjne. Załogi prowadziły regularne pomiary głębokości, znakowały szlaki wodne, utrzymywały drożność rzek oraz patrolowały rozległe, słabo zaludnione obszary Polesia, przeciwdziałając przemytowi i dywersji. Specyfika regionu wymuszała ścisłą współpracę z Korpusem Ochrony Pogranicza oraz administracją cywilną. W planach obronnych II Rzeczypospolitej flotylla miała pełnić rolę „ruchomej artylerii”, zdolnej do opóźniania przeciwnika na naturalnych liniach wodnych i osłaniania mobilizacji wojsk lądowych. Choć koncepcja ta nigdy nie została w pełni sprawdzona w warunkach planowanej wojny z ZSRR, sama obecność flotylli stanowiła ważny element polskiej obecności państwowej na kresowych rubieżach.
We wrześniu 1939 roku flotylla znalazła się w pełnej gotowości bojowej. Choć pierwotnie była przeznaczona do obrony wschodniej granicy, od pierwszych dni wojny aktywnie przeciwstawiała się niemieckiej Luftwaffe, osłaniając przeprawy i zgrupowania wojsk. Przestała istnieć na skutek sowieckiej agresji 17 września 1939 r.
Mateusz Taszycki
Zdjęcia: Wikipedia, domena publiczna